Evolusaun istórika no semántika husi liafuan Aileu iha sistema administrasaun portugueza mai husi termu Aileun, ne’ebé antropóloga Elisabeth Traube (1986, p. 110) transforma ba Aileu hanesan sub-distritu ida ne’ebé kompostu husi suku tolu hanesan Seloi, Liurai no Fatubosa, katak suku hirak ne’e lidera hosi chefe do suco ne’ebé subordinadu ba regras ka ordem husi régulu Aileun, ne’ebé hanesan suku orijin husi atuál Suku Liurai, inklui iha suku ne’e knua lulik Hoholu no Raimansu. Enkuantu, Suku Fatubosa konstitui husi Er Hetu no Kai Kasa. Iha fatin hirak ne’e maka sai nu’udar “sentru rituál” iha ne’ebé responsável ba eventu rituál hosi komunidade tomak. Iha sorin seluk, suku hirak ne’e konsidera Aileun hanesan Liurai ka Kolonel.
Nune’e, etimolojikamente liafuan Aileu mosu husi Ai-abut ida iha Suku Liurai, Postu Administrativu Aileu Vila, Munisípiu Aileu. Ai abut ne’e mosu husi rai ne’ebé laiha ai-hun no ai-sanak sira, nia dadulas-an rasik forma hanesan kadeira ida. Bei’ala sira haree ai-abut ne’e nia forma ne’e úniku tebes, nune’e iha momentu ne’ebá, hodi hanaran “Aileun”. Aileu ho liafuan Tétum katak, “ai maka leu-an ka ai nakdulas”. Bei’ala sira foti dezisaun katak Ai ne’e bele reprezenta símbolu Aileu nian, hodi fó naran ba rai ida ne’e hodi bolu “Aileu”.
Tanba saa mak naran Aileu?
Tamba Ai abut ida sai husi rai molik oan ida iha suko liurai iha avo sira nia tempo e tempo rai diak sai hanesan kadeira rotan ida hatur hela iha rai molik oan nee, iha tempo neba avo sira buka tuir Ai abut nia hun la hetan nee duni avo sira hasai ai abut nia naran aileu no distrito aileu hodi ai abut nia naran. Maske iha tempo 1999 Ai abut nee ema sunu tia, nee duni iha tempo Timor Ukun aan ona, lia nain sira husi uma lisan Bartai nebe mak hanesan nain ba rai nebe maka mosu ai abut nee halo hikas fali ai abut nee ho simente ho nia objetivu labele halakon istoria kona ba rai aileu. Nomos fatin ne sai hanesan nafintorismo ida iha suco liurai distrito Aileu.
Profile ne’e hanesan situasaun ri’il hodi hatudu ba le’e nain sira atu kuiñese liu tan Distritu ne’e.Hanesan ita hatene Distritu ida mai ho nian istroria,kultura,populasaun, no seluk tan ne’ebé la hanesan.Distritu Aileu ne’ebé ema kuñesidu liu ho naran Aileu Rai kalan ne’ebé riku iha areia agrikultura no buat uniku seluk tan. atu hatene klaru liu tan kona ba istoria,demografia populasaun ka jeografia, no seluk tan hanesan tuir mai ne’e:
1. Istoria Naran Aileu

Istorikamente Aileu hatu’ur an iha Rai-klaran, iha klean no Foho Hadulas, ne’ebé popularmente hanaran Rai Husar. Istoria tradisional haktuir ema Aileu ho originalidade no karater Timor ne’ebé nonok hodi rona, la buka problema, prontu simu ema seluk nia idea, maibe iha prinsipiu rasik. Tradisionalmente beiala sira kre fatuk lulik no ai lulik mak kuñesidu ho uma lulik Hohulu ho Raimansu, maibe antes ida ne’e ba dala uluk inan ho aman hanaran Hurai, tanba tuir tempu Hurai-Tartihi, Seloi-Hautana, Hautbos-Dailor iha klean ida hamutuk hodi foti Hohulu ho Raimansu sae ba iha foho leten Udubau Letebaun hodi lolo liman ba Lorosa’e no Loromonu, Tasi Feto no Tasi Mane iha rai Timor.
Naran Aileu mosu ho istoria husi ai ida moris husi rai iha aldeia Bandeirahun atual suco Liurai ne’ebé ai ne sae mai nakdulas an hanesan kaliík talin kleuk ba-mai sai hanesan kadeira ida hodi fo’o ba ema tu’ur. Nune’e mos istoria beala sira ai ne’e reflete ba ema nia husar talin, liu husi talin ema nian mak bele hatene ema nia fuan, aten ho sira seluk tan; Nune’e naran Aileu signifika Ai Mak Kleuk. Sorin seluk antes kolonialismu Portuquesa tama Timor, Aileu iha ona estrutura tradisional hodi kaer ukun no bandu ho estrutura mak mai husi Don (Amo) – Liurai, Dato no Knua/Reino katak ukun tuir kustume ka tradisaun mai husi lulik.
Jeografikamente Aileu ho nia rai luan 676.02 km²[2] husi Aikurus baliza ho Munisípiu Manatutu to’o Hoholau baliza ho Munisípiu Ermera, no husi tasi mane Liquitura baliza ho postu administrativu Maubise (munisípiu Ainaru) ba to’o kotolau baliza ho Munisípiu Dili. No a’as husi tasi mai to’o Aileu mak hanesan ± 350–1500 m.

Nune’e mos Munisípiu Aileu hadulas husi Munisípiu Ermera, Ainaru, Manufahi, Manatutu no munisípiu Dili. Munisípiu Aileu rasik iha postu administrativu ha’at mak Aileu Vila, Remesiu, Lekidoe no Laulara; no total suku iha munisípiu Aileu hamutuk 31 no Aldeia iha 135.
